
„Chociaż jako dziedzice kultury orientalnej kochają życie na otwartej przestrzeni, nie mają jej; zakochani w słońcu, nie widzą go; lubujący się w wesołych barwach, żyją w ciemności; mający w pamięci dawną grecką cywilizację, lubią białe portyki rysujące się na błękicie, a tymczasem nory, w których mieszkają, nie przypominają ludzkich siedzib; z owoców ziemi dostają to, co najgorsze, co na wsi daje się świniom, a pewnych potraw nigdy nie dane jest im spróbować.”
Trzewia Neapolu, Matilde Serao, tł. Jadwiga Miszalska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2026, s. 57.
W 1884 roku Neapol nawiedziła kolejna [od 1936 roku siódma] epidemia, tym razem cholery. Ówczesny włoski premier Agostino Depretis stwierdził, iż Neapol należy „wypatroszyć”. To mocne stwierdzenie zdawało się mieć sens: miasto pękało w szwach od przeludnienia, warunki mieszkaniowe były fatalne, wszędzie panował brud, jedzono byle co [co potrafiło się sprowadzać nawet do nadgniłych produktów], wierzono w zabobony i praktykowano je, pracowano za pensje, które nie wystarczały na zapewnienie podstawowych potrzeb, dodatkowo, w mieście panował kult cotygodniowej loterii – jedynej nadziei na poprawę losu. Pech chciał, że na ową loterię ludzie potrafili zaciągać pożyczki u lichwiarzy. Jakby tego było mało, w ówczesnym Neapolu istniały miejsca, w które nie zapuszczała się nawet policja. Przestępczość miała się dobrze. Podobnie zresztą jak nierząd…
Czy, biorąc to wszystko pod uwagę, powinno nas dziwić stwierdzenie, iż „Neapol należy wypatroszyć”?
Słowa Depretisa pozbawione są najistotniejszej kwestii – humanizmu. Mówiąc o problemach miasta, tak naprawdę mówi o problemach jego mieszkańców. Jego wypowiedź sprowadzała by się do jednego: pozbycia się niechcianego elementu – ludu – z pola widzenia.
GŁEBOKI HUMANIZM
Przeciwniczką takiego podejścia do rozwiązywania problemów okazała się Matilde Serao. W odpowiedzi na słowa premiera zaczęła publikować – jeszcze w 1984 roku – reportaże, w których nie gryzła się w język. Jej teksty są dosadne, pełne pasji i zaangażowania, a także – przede wszystkim – stawiają w centrum najbiedniejszych Neapolitańczyków. To dobro drugiego człowieka jest u Serao zawsze na pierwszym miejscu. Autorka dwoi się i troi, by nie tylko zaproponować sensowne rozwiązania, ale i by wyczulić na potrzebę ich wdrożenia. Zamiast „patroszenia” proponuje „leczenie”.
***
Ówczesny Neapol to jednak nie tylko problemy. Wraz z Serao zaglądamy do różnych miejsc, obserwujemy codzienność ludu, czy wreszcie – śledzimy postępy rządowych prac. Autorka bowiem nie ograniczyła się do napisania kilku tekstów, by następnie porzucić temat. Widać jej troskę, gdy wraca do Neapolitańczyków po dwudziestu latach – by ocenić, co się zmieniło. I choć rząd rzeczywiście wprowadził szereg zmian, choćby przebudowę miasta, zrobił to… bez sensu. Mieszkania w nowych budynkach okazały się za drogie dla tych najbardziej potrzebujących. Przy tym, nowe budownictwo zepchnęło – i jeszcze bardziej ścieśniło – biedę.
„I na koniec: wiecie, co się stało? Lud, nie mogąc zamieszkać przy Rettifilo, gdzie czynsze są bardzo wysokie, nie mając swoich ulic z tanimi mieszkaniami, prawdziwymi case del popolo, domami dla ludu, został zepchnięty, zepchnięty za parawan!”
Trzewia Neapolu, Matilde Serao, tł. Jadwiga Miszalska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2026, s. 110.
Jak wspomniałem wcześniej, zapowiedziane zmiany sprawiły jedynie tyle, że biedota zniknęła z pola widzenia możniejszych Neapolitańczyków. Rząd podszedł do tematu zupełnie nie rozumiejąc jego istoty. I to również punktuje Serao.
Autorka nie poprzestaje jednak tylko na tym. W jednym z tekstów wręcz prosi, by każdy robił tylko to, co do niego należy, piętnując tym samym niekompetencje i zachłanność rządzących.
PONADCZASOWOŚĆ
Choć reportaże Serao dotyczą Neapolu z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku, opisywane przez nią zagadnienia są ponadczasowe i uniwersalne. Podobnie wyglądał, i z podobnymi problemami zmagał się, choćby londyński East End z epoki wiktoriańskiej.
Ale przecież punktowane przez Autorkę Trzewi Neapolu problemy nie zniknęły. One wciąż są obecne. Co najwyżej przybierają inne formy. Wciąż jednak zdaje się, iż rządy nie mają pomysłu, jak sobie z nimi poradzić.
Weźmy za przykład obecną sytuację w filadelfijskim Kensington. To dzielnica-symbol amerykańskiej trzeciej fali kryzysu opioidowego, w której poza narkotykami problem stanowią bezdomność, ubóstwo, fatalne warunki sanitarne i wysokie zagrożenie epidemiologiczne [wystarczy spojrzeć na zalegające na chodnikach zużyte strzykawki].
PODSUMOWUJĄC
Trzewia Neapolu to fascynujący zbiór pełnych pasji reportaży, w których Matilde Serao na pierwszym miejscu stawia człowieka. Autorka nie tylko opisuje sytuację najbardziej potrzebujących, ale również i sugeruje proponowane kierunki zmian, które przyniosły by rzeczywistą poprawę losu ludu. Głęboki humanizm bijący z tekstów Serao, choć odnosi się do ówczesnego Neapolu, jest przy tym tak naprawdę ponadczasowy i uniwersalny.
RECENZJA NA PODSTAWIE WYDANIA
Trzewia Neapolu, Matilde Serao, tł. Jadwiga Miszalska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2026, ISBN: 978-83-233-5738-4.
Egzemplarz książki do recenzji otrzymałem od Wydawcy w ramach współpracy barterowej.