„Tym, co wyrywa się z twojego wnętrza, jest świat, który już w sobie narysowałeś, te różne krajobrazy, które zgromadziłeś, myśli i uczucia szukające wyrazu.” ~ Miyazaki Hayao.
Miyazaki. Świat w animacji, Susan Napier, tł. Joanna Gilewicz, bo.wiem, 2026, s. 33.
Miyazaki Hayao. Mistrz japońskiej animacji, którego dzieła zachwycają ludzi na całym świecie. Twórca takich hitów jak Mój sąsiad Totoro, Księżniczka Mononoke, czy choćby Spirited Away: w krainie bogów. Jak kształtowała się wrażliwość artystyczna Miyazakiego? W jaki sposób szlifował on swoje umiejętności? Skąd czerpał inspiracje do swoich dzieł? I, wreszcie – jak je interpretować? O tym [i nie tylko], dowiemy się z lektury książki Susan Napier – Miyazaki. Świat w animacji.
DOGŁĘGNA ANALIZA, ALBO – UWAGA: SPOILERY!
Zacznijmy od najważniejszej kwestii – recenzowana przeze mnie książka zawiera w sobie MNÓSTWO spoilerów dotyczących prawie wszystkich anime [oraz jednej mangi] stworzonych przez Miyazakiego. Napier rozkłada na czynniki pierwsze fabuły: omawia główne zwroty akcji czy zdradza zakończenia utworów. Podaje źródła inspiracji, wyjaśnia motywacje postaci, zgłębia ich psychikę, oraz, między innymi, odnosi to wszystko do kluczowych zdarzeń z życia Autora i/lub jego postrzegania niektórych spraw.
Z tego też względu, przed lekturą Miyazakiego. Świata w animacji, polecam zapoznać się z dziełami reżysera. A dokładniej z: Zamkiem Cagliostro, Nausicaä z Doliny Wiatru, Laputą – podniebnym zamkiem, Moim sąsiadem Totoro, Podniebną pocztą Kiki, Szkarłatnym pilotem, Księżniczką Mononoke, Spirited Away: w krainie bogów, Ruchomym zamkiem Hauru, Ponyo oraz Zrywa się wiatr. Warto także przeczytać całą, siedmiotomową mangę Nausicaä z Doliny Wiatru, gdyż również i ona stanowi przedmiot analizy Autorki [a dodatkowo, manga znacząco różni się od animacji; jest dłuższa, mroczniejsza i bardziej złożona].
Jako że praca Napier pierwotnie została opublikowana w 2018 roku, nie zawiera ona omówienia najnowszej produkcji Miyazakiego, Chłopca i czapli z 2023 roku.
BIOGRAFIA
Trzy pierwsze rozdziały książki stanowią biografię Miyazakiego. Napier skupia się w nich przede wszystkim na wydarzeniach, które ukształtowały go jako twórcę. Kluczowe są tu zwłaszcza zdarzenia z dzieciństwa naznaczonego wojną [w trakcie której, jak stwierdza sam Miyazaki, on i jego rodzina byli w uprzywilejowanej sytuacji], a także długa choroba matki [walczyła ona z gruźlicą od 1947 do 1955 roku]. Ale nie tylko: na dziełach Miyazakiego odcisnęło swoje pięto także to, co działo się z Japonią później – nadmierna urbanizacja, agresywny kapitalizm, rosnąca anomia społeczna, czy degradacja środowiska naturalnego.
Miyazaki widziany oczami Napier to postać niezwykle złożona. Perfekcjonista i pracoholik, który – pomimo wewnętrznych rozterek – jest pewny siebie oraz swoich decyzji artystycznych. Twórca Mojego sąsiada Totoro potrafi też być bezkompromisowy w swoich poglądach:
„Miyazaki chce jednak również przekazać coś pokoleniu Chihiro, a dokładniej dziesięcioletniej córce jednego ze swoich kolegów. W dyskusji o filmie [Spirited Away: w krainie bogów – dop. KS] artysta z charakterystyczną bezceremonialnością nazwał tę dziewczynkę i jej rówieśników „smarkaczami”. Ich zachowanie wzbudzało w nim coraz większy niepokój. Reżyser od dawna ubolewał nad tym, że dzieci już nie bawią się na dworze. Zachęcał, by przestały oglądać w telewizji filmy Studia Ghibli i wyszły z domu, żeby dla odmiany poznać prawdziwy świat. Miyazaki nie znosił apatii i obojętności, które według niego cechowały „smarkaczy” w jego otoczeniu.”
Miyazaki. Świat w animacji, Susan Napier, tł. Joanna Gilewicz, bo.wiem, 2026, s. 210.
Miyazaki stanowczo wypowiadał się także choćby w temacie samego anime i osób go tworzących, narzekając zwłaszcza na oderwanie młodszych twórców od „prawdziwego życia” [zarzucając im brak obserwacji ludzi i czerpanie inspiracji z internetu]. Choć, zapewne żadna z wypowiedzi Miyazakiego nie wzbudziła aż takich kontrowersji, jak jego przedostatni [póki co] film – Zrywa się wiatr. W animacji tej niektórzy widzowie dopatrywali się m.in. gloryfikacji wojny [a dokładniej, gloryfikacji projektanta myśliwców Mitsubishi Zero, które wykorzystywane były m.in. przez pilotów kamikaze] czy wybielania historii Japonii.
JAPONIA
Z książki Napier dowiedzieć się można także trochę o samej Japonii, z naciskiem na jej powojenne oblicze.
„Poczucie wykorzenienia i wygnania, choć uniwersalne, mogło być nawet silniejsze u Japończyków z pokolenia Miyazakiego. Zielony świat wokół nich, w którym dorastali został zniszczony – najpierw przez wojnę, a potem przez spychacze, koparki i drapacze chmur w okresie powojennej zmasowanej urbanizacji kraju. Pozbawiona silnych więzi z przeszłością, powojenna Japonia coraz bardziej odczuwała duchowe sieroctwo, oderwanie od własnej historii.”
Miyazaki. Świat w animacji, Susan Napier, tł. Joanna Gilewicz, bo.wiem, 2026, s. 111.
Dewastacja środowiska naturalnego i agresywna industrializacja Kraju Kwitnącej Wiśni to problemy, obok których trudno przejść obojętnie. Zwłaszcza, gdy było się ich naocznym świadkiem. Nie trzeba szukać komentarzy Miyazakiego dotyczących tych kwestii – wystarczy obejrzeć jego anime.
Przy okazji, na problemy te zwracali uwagę również m.in. Alex Kerr w Japonii utraconej oraz Lorenzo Colantoni w Powrocie do świętych lasów. Zapiskach z Japonii.
MINUSY?
Gdybym miał się do czegoś przyczepić, to jedynie do tego, iż zawarte w książce ilustracje [przeważnie kadry z filmów oraz kilka zdjęć] nie są kolorowe. Szkoda, gdyż anime miyazakiego – poza ciekawą kreską – charakteryzuje się także bogactwem barw.
I jeszcze jedna rzecz – jak wspomniałem wcześniej, w Miyazakim. Świecie w animacji brak najnowszej animacji Reżysera – Chłopca i czapli z 2023 roku. Trudno to jednak uznać za wadę książki, pierwotnie wydanej w 2018 roku.
PODSUMOWUJĄC
Miyazaki. Świat w animacji to dobrze przemyślana i wspaniale napisana książka o Miyazakim i jego dziełach. Susan Napier skupia się w swojej pracy na kluczowych zdarzeniach z życia Miyazakiego, które ukształtowały go jako twórcę fantastycznych anime i mangi. Rozdziały poświęcone poszczególnym dziełom zawierają ich dogłębną analizę [oraz MNÓSTWO spoilerów]. Z tego też względu, polecam sięgnąć po książkę po zapoznaniu się z omawianymi filmami [i mangą].
RECENZJA NA PODSTAWIE WYDANIA
Miyazaki. Świat w animacji, Susan Napier, tł. Joanna Gilewicz, bo.wiem, 2026, ISBN: 978-83-233-5618-9.
Egzemplarz książki do recenzji otrzymałem od Wydawcy w ramach współpracy barterowej.